Een tautologie is een stijlfiguur waarin hetzelfde begrip wordt herhaald met verschillende (synonieme) woorden. Voorbeeld: 'nooit ofte nimmer'. Beide woorden betekenen 'nooit'. Andere veelgebruikte tautologieën: 'wijd en zijd', 'kant en klaar', 'stof en as'. In poëzie en juridische taal zetten schrijvers ze bewust in voor nadruk of rechtszekerheid.
Wat betekent tautologie?
Van het Griekse tauto ('hetzelfde') + logos ('woord'). Letterlijk 'hetzelfde-woord'.
Bekende Nederlandse tautologieën
- Nooit ofte nimmer
- Wijd en zijd
- Stof en as
- Rustig en kalm
- Kant en klaar
- Alles en iedereen
Tautologie versus pleonasme
Pleonasme voegt een overbodig kenmerk toe ('gele citroen'). Tautologie herhaalt via synoniemen ('nooit ofte nimmer'). Beide dubbelop, elk op eigen manier.
Bewust of onbewust?
Bewust: in poëzie, retoriek en juridische teksten voor nadruk of dekking van alle interpretaties. Onbewust: als slordige herhaling in zakelijke teksten, dan te vermijden.
Tautologie in de logica
In de logica: uitspraak die altijd waar is, ongeacht deelbeweringen ('Het regent of het regent niet').
Kort samengevat
Tautologie = dezelfde betekenis met andere woorden herhaald. Als stijlfiguur krachtig, als onbewuste herhaling overbodig.
